Düşünceler Gerçekliği Yaratır mı? Kuantum Fiziği, Dikkat ve Davranış Bilimi

Düşüncelerimiz günlük yaşamı nasıl etkileyebilir?

Uzun zamandır başvurmayı düşündüğünüz bir iş ilanını gördüğünüzü hayal edin. İlanı okurken aklınızdan “Beni seçmezler” düşüncesi geçiyor. Başvuruyu erteliyor, bir süre sonra ilanın yayından kalktığını fark ediyorsunuz. Aynı ilana “Denemeye değer” düşüncesiyle yaklaşsaydınız özgeçmişinizi gözden geçirebilir ve başvurunuzu gönderebilirdiniz.

İşe alım kararını işveren verir. Sizin düşünceleriniz ise bu süreçte nasıl davranacağınızı etkileyebilir. Başarısız olacağınızı düşünmek başvurmaktan vazgeçmenize yol açabilir. Kendinize bir şans tanıdığınızda ise başvurunuzu hazırlayıp değerlendirilmek üzere gönderebilirsiniz. Düşüncelerimiz dikkatimizi, olaylara verdiğimiz anlamı ve davranışlarımızı etkileyebilir. Bu etkileri anlamak için fizik, nörobilim, psikoloji ve toplumsal koşullara ayrı ayrı bakmak yararlı olur.

“Düşünceler gerçekliği yaratır” sözü bu nedenle farklı anlamlarda kullanılabiliyor. Bazı anlatılarda evrenin fiziksel yapısına ilişkin bir iddia, bazılarında ise kişinin seçimlerini nasıl şekillendirdiğine dair bir gözlem dile getiriliyor. Bu yazıda söz konusu açıklamaların bilimsel dayanaklarını ele alacağız.

Kuantum fiziğinde olasılık ne anlama geliyor?

Kuantum mekaniği; atomların, elektronların, fotonların ve benzeri fiziksel sistemlerin davranışlarını açıklayan bilim alanıdır. Süperpozisyon, ölçüm ve olasılık gibi terimler bu kuramda belirli matematiksel anlamlara sahiptir ¹.

Süperpozisyon, bir kuantum durumunun birden fazla olası ölçüm sonucunu kapsayan matematiksel birleşimle ifade edilebilmesidir. Ölçüm yapıldığında belirli bir sonuç kaydedilir. Hangi sonucun elde edilebileceği, ölçülen sistemin fiziksel durumuyla ve ölçüm düzeniyle ilişkilidir ¹.

Günlük dilde “önümde birçok olasılık var” dediğimizde kariyer seçeneklerini, ilişkilerdeki kararları veya ileride değişebilecek yaşam koşullarını düşünürüz. Buradaki olasılık, insanların ve koşulların gelecekte alabileceği farklı yönleri anlatır. Kuantum hesaplamalarındaki olasılıklar ise fiziksel deneylerin sonuçlarını açıklamak için kullanılır.

Gözlemci etkisi ve ölçüm nasıl açıklanır?

“Gözlemci etkisi” ifadesi genellikle iki yarık deneyiyle birlikte anılıyor. Bu tür deneylerde parçacıkların izlediği yol hakkında bilgi edinmek için kurulan ölçüm düzeni, elde edilen girişim desenini etkileyebiliyor. Sonucun anlaşılması için kullanılan dedektörler, fiziksel etkileşimler ve deneyin nasıl hazırlandığı önem taşıyor ¹.

Fizikte “gözlemci” sözcüğü, bir insanın parçacığa bakmasını zorunlu kılan bir tanım taşımıyor. Deney düzeneği içinde bir ölçüm kaydedilebilir; araştırmacı sonucu daha sonra inceleyebilir. Kuantum ölçümünün nasıl yorumlanacağı fizik felsefesinde tartışılan bir alan olmaya devam ediyor. Mevcut fizik deneyleri, zihinsel bir niyetin para, ilişki veya kariyerle ilgili dış olayları kuantum yoluyla seçtiğini gösteren bir mekanizma sunmuyor.

Schrödinger’in kedisi düşünce deneyi de ölçüm sorusunun neden bu kadar tartışıldığını anlatmak için geliştirilmişti. Hikâyedeki kapalı kutu, atom ölçeğindeki bir kuramı günlük yaşamda karşılaştığımız büyük sistemlere uygularken ortaya çıkan soruları görünür kılıyor ¹.

Kuantum Darwinizmi neyi araştırıyor?

Fizikçi Wojciech Zurek’in çalışmalarıyla gelişen “kuantum Darwinizmi”, bir kuantum sistemi hakkında bazı bilgilerin çevresel etkileşimler aracılığıyla nasıl yayılabildiğini ve birden fazla gözlemcinin erişebildiği kayıtların nasıl oluşabileceğini araştırıyor ². Bu yaklaşım, kuantum kuramından günlük yaşamda gördüğümüz kararlı fiziksel özelliklere geçişi anlamaya yönelik kuramsal açıklamalardan biri.

Kuantum Darwinizmi üzerine 2022’de yayımlanan kuramsal araştırmalar da çevrenin fiziksel bilgi taşımadaki rolünü inceliyor ³. Bu literatür parçacıklar, sistemler ve ölçüm kayıtlarıyla ilgili. Kişisel hedeflerin düşünce yoluyla evrende seçilmesini açıklayan bir araştırma alanı olarak sunulması bilimsel kapsamını aşar.

RAS, seçici dikkat ve fark ettiğimiz fırsatlar

Bir otomobil modeliyle ilgilenmeye başladıktan sonra aynı modeli trafikte sık sık görmeniz tanıdık bir deneyim olabilir. Araba sayısının değişip değişmediğini bilemeseniz de o modele dikkatinizin arttığını fark edebilirsiniz. Psikolojide bu tür deneyimler seçici dikkat ve “sıklık yanılsaması” gibi kavramlarla açıklanır.

Dikkat, çevremizdeki bütün bilgileri aynı yoğunlukta işlemek yerine bazılarını ön plana almamızı sağlar. Beklentilerimiz, o sırada yaptığımız iş ve daha önce öğrendiklerimiz neyi fark ettiğimizi etkileyebilir. Seçici görsel dikkat araştırmaları, bu süreçte kortikal ve korteks altı ağların birlikte çalıştığını gösteriyor ⁵.

Retiküler aktivasyon sistemi (RAS) ise beyin sapından başlayan ve uyanıklıkla genel uyarılmışlık düzeyinin düzenlenmesine katılan sinir ağlarıyla ilişkilidir. Güncel nörobilim, bu sistemi birbirinden farklı görevleri olan nöron toplulukları üzerinden inceliyor ⁴. RAS’ın tek başına bütün bilgileri süzüp arzularımıza uygun fırsatları seçtiği iddiası bilimsel bulguları fazla basitleştiriyor.

Beklentiler davranışlarımızı nasıl etkiler?

Bir insan, çevresindeki olayları kendi beklentileriyle yorumlayabilir. “Bu başvurunun hiçbir anlamı yok” düşüncesi başvuruyu yapmamasına yol açabilir. “Hazırlanırsam başvurabilirim” düşüncesi ise araştırmaya, özgeçmişi düzenlemeye ve başvuru yapmaya daha fazla alan açabilir.

Sosyolog Robert K. Merton’un 1948’de ortaya koyduğu “kendini gerçekleştiren kehanet” kavramı, başlangıçtaki yanlış bir beklentinin insan davranışlarını değiştirerek beklenen sonucun ortaya çıkmasına katkıda bulunabildiği durumları anlatır ⁶. Örneğin bir bankanın batacağına dair asılsız bir söylenti, çok sayıda kişinin parasını çekmesine yol açarsa bankanın finansal durumu gerçekten kötüleşebilir.

Bu mekanizma, bütün olumlu düşüncelerin olumlu sonuç yaratacağını söylemez. İnsanların seçimleri; ekonomik imkânlar, iş koşulları, karşılarındaki kişilerin kararları ve beklenmedik olaylarla birlikte sonuç doğurur. Yalnızca kişinin düşüncelerine odaklanmak, bu koşulların önemini gözden kaçırabilir.

Gelecekteki benlik ve bugünkü tercihler

Gelecekteki kendimizi nasıl düşündüğümüz de bugünkü kararlarla ilişkili olabilir. Psikolojide “gelecekteki benlik sürekliliği”, bugünkü yaşamımızla ilerideki yaşamımız arasında hissettiğimiz bağı anlatır. Hershfield’ın araştırma değerlendirmesi, bu bağın özellikle zaman içinde verilen tercihler açısından önem taşıyabildiğini gösteriyor ⁷.

Örneğin kendi işinizi kurma hedefiniz varsa gelecekte nasıl bir çalışma düzeni istediğinizi düşünmek, bugün hangi becerilerinizi geliştirmeniz ve kimlerle görüşmeniz gerektiğini belirlemenize yardımcı olabilir. Geleceği bütünüyle öngöremeyiz; hedefi somutlaştırmak bugün verebileceğimiz kararların açıklığını artırabilir.

Bu konunun ayrıntılarını serinin 07 numaralı “Gelecekteki Benlik” makalesinde ele alıyoruz. Burada odak noktamız, düşüncelerle davranışlar arasındaki ilişki.

Bir düşünceyi uygulanabilir plana dönüştürmek

Geleceği olumlu düşünmek insana cesaret verebilir. Araştırmalar, hedefin gerçekleşeceğine ilişkin gerçekçi beklentilerle yalnızca güzel sonuca odaklanan hayallerin çaba açısından farklı sonuçlar gösterebildiğini bildiriyor ⁸. Hedefin önündeki engelleri düşünmek ve uygulanabilir bir adım belirlemek, bu nedenle planın değerli bir parçası.

“Eğer şu durumla karşılaşırsam, şu davranışı yapacağım” biçiminde kurulan uygulama planları bu geçişi somutlaştırıyor. Gollwitzer ve Sheeran’ın 2006’da değerlendirdiği 94 bağımsız testte, bu planlar hedefe ulaşmayı ortalama olarak destekledi ⁹. Wang ve arkadaşlarının 2021’de incelediği 21 araştırmada ise hedefin olumlu sonucunu düşünme, olası engeli belirleme ve önceden plan yapmayı birleştiren uygulamalar olumlu fakat sınırlı büyüklükte sonuçlar gösterdi ¹⁰.

Bu uygulamalara WOOP adı da veriliyor. İstek, beklenen sonuç, karşılaşılabilecek engel ve uygulanabilir plan birbirine bağlanıyor. Aynı yöntemi alışkanlıklar ve gelecekteki benlik üzerine hazırladığımız Neden Aynı Şeyi Tekrarlarız? ve 07 numaralı yazılarda daha ayrıntılı ele aldım.

Örnek bir cümle: “Her şeyin eksiksiz olmasını beklemeye başladığımı fark edersem, mevcut hizmet taslağımı gözden geçirip bu hafta iki kişiye görüşme önerisi göndereceğim.” Sonraki adımın gerçekleşip gerçekleşmediğini gözlemek, planı geliştirmek için somut bilgi sunar.

Bilimsel açıklama ve metafor arasında sınır

“Kuantum sıçrama”, “olasılıklara açılmak” veya “yeni bir gerçeklik seçmek” gibi ifadeler kişisel anlatılarda sembolik anlamlar taşıyabilir. Bir insan bu sözcüklerle köklü bir kararı, yeni bir başlangıcı veya değişime duyduğu isteği anlatabilir.

Bu ifadelerin bilimsel bir açıklama olarak kullanıldığı yerlerde, hangi fiziksel ya da psikolojik mekanizmanın ölçüldüğünü sormak önem kazanır. Dikkatimizi yönlendirmemiz, davranış geliştirmemiz ve başkalarıyla kurduğumuz ilişkileri değiştirmemiz araştırılabilir süreçlerdir. Kuantum parçacıklarının ölçüm sonuçları ise fizik deneylerinin konusudur.

Kendi seçeneklerinizi değerlendirmek için kısa çalışma

Bu kısa çalışma, araştırmalardaki kavramları gündelik yaşama aktarmak amacıyla hazırlanmış bir kişisel değerlendirme önerisidir. Bağımsız olarak test edilmiş bir uygulama yöntemi olarak sunulmuyor. Bir kâğıt ve kalem alıp düşüncelerinizi kendi sözcüklerinizle yazabilirsiniz.

Örneğin “Henüz yeterince hazır değilim” düşüncesi nedeniyle kendi hizmetini sunmayı erteleyen biri, hizmetinin temel çerçevesini yazıp iki kişiyle ihtiyaç görüşmesi yapmayı ilk adım olarak seçebilir. Alacağı geri bildirim, sonraki kararlarını daha açık bilgilerle vermesini sağlar.

Sonuç: Seçimler, koşullar ve olasılıklar

Kuantum fiziği, doğanın küçük ölçeklerde nasıl davrandığını anlamamız için güçlü bir bilimsel kuram sunuyor. Düşüncelerin yaşamımız üzerindeki etkisi ise dikkat, beklenti, öğrenme, karar verme ve sosyal etkileşim araştırmalarıyla inceleniyor. Her alanın sorduğu sorular ve kullandığı yöntemler farklı.

Düşüncelerinizi gözlemlemek, kendinize anlattığınız bazı hikâyeleri yeniden değerlendirmek ve seçeneklerinizi fark etmek anlamlı bir başlangıç olabilir. Gerçek yaşamda değişim; alınan kararlar, tekrar edilen davranışlar, diğer insanların katkıları ve içinde bulunduğunuz koşullarla birlikte şekillenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Düşünceler gerçekten gerçekliği yaratır mı?

Düşünceler dikkati, kararları ve davranışları etkileyebilir. Böylece bazı yaşam sonuçlarının ortaya çıkmasına katkıda bulunabilir. Dış dünyadaki bütün olayların düşünceyle belirlendiğini gösteren bilimsel bir mekanizma bulunmuyor.

Kuantum fiziğinde gözlemci etkisi ne anlama gelir?

Ölçüm için kurulan fiziksel düzenek ve sistem arasındaki etkileşimler, elde edilen sonuçlar açısından önem taşır. Deneyin bilinçli bir insan tarafından izlenmesi zorunlu koşul olarak tanımlanmıyor ¹.

Kuantum sıçrama hayatımda ani değişim sağlar mı?

Kuantum sıçrama, fizikte atomik sistemlerdeki durum geçişlerini anlatabilir. Günlük dilde büyük bir yaşam değişimini simgesel olarak anlatmak için de kullanılıyor. Bu metaforun kişisel sonuç sağladığını gösteren özel bir fiziksel mekanizma bulunmuyor.

RAS nedir, nasıl çalışır?

RAS adıyla anılan yükselen uyarılma ağları uyanıklık ve dikkat için gerekli genel koşullara katkıda bulunur. Seçici dikkatte çok sayıda farklı beyin ağı birlikte görev yapar ^{4, 5}.

Bir şeyi düşününce neden daha sık görmeye başlıyorum?

İlginizin arttığı nesne veya konu dikkatinizi daha kolay çekebilir. Sıklık yanılsaması, dikkat ve beklentiyle ilişkili bir algı deneyimini tanımlar.

Olumlu düşünmek hedefe ulaşmak için yeterli mi?

Gerçekçi beklentileri, karşılaşılabilecek engelleri ve belirli eylem planlarını birlikte değerlendiren araştırmalar bulunuyor. Sonuçlar hedefe ve uygulama koşullarına göre değişiyor ^8–10.

Düşünce ve davranış arasındaki ilişkiyi nasıl gözlemleyebilirim?

Belirli bir kararı seçip aklınızdan geçen cümleyi, attığınız adımı ve ortaya çıkan sonucu kısa notlarla izleyebilirsiniz. Böylece hangi düşüncenin hangi davranışla ilişkili olduğunu daha somut değerlendirebilirsiniz.